Türkiye'de Beslenme Durumu

Ülkemizde yapılan ulusal ve yöresel beslenme-sağlık araştırmaları, toplumumuzda yetersiz beslenmeye bağlı sağlık sorunlarının halen devam etmekte olduğunu göstermektedir. Özellikle risk gruplar olarak nitelendirilen gebe-emzikli anneler, bebekler, büyüme-gelişme çağındaki çocuklar ve gençlerin, vücutta kilit işlevler gören, fiziksel, ruhsal ve mental gelişimi etkileyen bazı besin öğelerinden ileri düzeylerde yetersiz beslendikleri saptanmıştır.

Besin öğeleri yetersizliklerinin başlıca nedenleri; beslenme bilincinin yetersizliği ve yanlış beslenme alışkanlığı, gıdaların depolama, hazırlama, pişirme ve piştikten sonra saklama süreçlerindeki kayıplar ve ekonomik yetersizliklerdir. Ülkemizdeki hızlı nüfus artışı, gelir ve ürün dağılımındaki dengesizlikler de beslenme sorunlarının devam etmesinde etken olmaktadır.

Besin Öğeleri Yetersizlikleri İçin Çözüm Yolları

Besin öğeleri yetersizliklerinin ortadan kaldırılması ya da en aza indirilmesinde önerilebilecek çözüm yolları temel olarak iki grupta toplanabilir. Bunlar EĞİTİM ve GIDALARIN zenginleştirilmesidir.

Ulusal düzeyde bir eğitim ağının kurulması, örgün ve yaygın eğitimle bireylerin gıda ve beslenme konularında eğitilmesi, toplumun gıda tüketim modelinin optimize edilmesi, ülkemizdeki beslenmeye bağlı sağlık sorunlarının çözümlenmesinde etkin yöntemlerden birisidir. Ancak devlet organizasyonu ile gerçekleştirilebilecek bu tip eğitim çalışmaları maliyeti yüksek, uzun süre gerektiren uygulanabilirlik açısından zor olan çalışmalardır. Ayrıca bireylerin yeme alışkanlıklarının değiştirilmesi de çok güçtür.

Gıdaların besin öğelerince zenginleştirilmesi, günümüzde yetersizliklerin önlenmesinde en etkin çözüm yollarından biri olarak değerlendirilmektedir. İçinde yaşadığımız yüzyılda endüstrileşmiş toplumlarda beslenme yetersizlikleri, gıdaların zenginleştirilmesi yöntemiyle çözümlenmiş, bu ülkelerde beslenmeye bağlı sağlık sorunları çehre değiştirerek aşırı ve dengesiz beslenme sorunları tartışılmaya başlanmıştır. Gelişmekte ve hatta geri kalmış ülkelerin belirli kesimlerinde dahi besin öğeleri yetersizlikleri güncelliğini yitirmiştir.

Zenginleştirme çalışmaları kapsamında gıdalara vitaminler, mineraller, aminoasitler gibi çeşitli besin öğeleri katılmakta ve ürünler fonksiyonel hale getirilmektedir. Dünyada özellikle temel gıda olarak kabul edilen ekmek; ayrıca süt, yağ, şeker ve çocuk mamaları gibi gıdalar zenginleştirilmektedir. Gıdaların zenginleştirilmesinde temel ilke, toplumda tüketimi yaygın olan gıdaların yetersizliği görülen besin öğelerince zenginleştirilmesidir. Zenginleştirilmiş üründe besin öğeleri dengesinin bozulmaması büyük önem taşımaktadır. Günlük gereksinimler göz önüne alınarak yapılan ürün zenginleştirmesinde katkı dozajlarının birbirinin emilimini önlemeyecek şekilde belirlenmesi gerekmektedir. Ayrıca zenginleştirilmiş ürün maliyetinin düşük, duyusal açıdan beğenilir ve kabul edilebilir nitelikte olması önemli kriterlerdendir. Ayrıca ürüne göre katkı prosesinin uygunluğu ve pratikliği de önemli olmaktadır.

Türkiye'de Gıda Zenginleştirmesi

Ülkemizde son yıllarda toplumun bilinçlenmesine paralel olarak sağlıklı gıda üretim ve tüketimi önem kazanmış, bu kapsamda zenginleştirilmiş gıdalara talep artmıştır. Zenginleştirme çalışmaları önce margarinlerle başlamış, A ve D vitaminleriyle zenginleştirilmiş margarin üretimi yaygınlaşmıştır. Sofra tuzlarına iyot eklenmesi, toplumumuzda yüksek oranlarda gözlenen guatr sorununa önemli ölçülerde çözüm getirmiştir.
Ayrıca diğer bazı ürünler de besin öğelerince zenginleştirilerek tüketime sunulmaktadır.

Uygulanmanın Yapılabileceği Ürünler

Un, ekmek, bisküvi, şekerleme, mama, hazır çorba, pirinç unu, süt ürünleri gibi pek çok gıdada söz konusu teknik uygulanabilmektedir. Bu gıdaların temel besin (tüketim düzeyi yüksek) olması ve prosese bağlı olarak son ürünü etkileyecek düzeyde besin öğeleri kayıplarının olması zenginleştirme uygulamalarında firmaların tercihini oluşturmaktadır. Maliyet düşüktür. Duyusal açıdan ürünün tüketilebilirliğine olumsuz etki yapmamaktadır. Talep edildiği taktirde uygulamanın klinik çalışması da yapılmaktadır.

Ürüne göre ar-ge çalışması gerekir.

SONUÇ

Ülkemizde yapılan geniş kapsamlı araştırmalar, toplumumuzda yetersiz beslenmeye bağlı sağlık sorunlarının halen devam etmekte olduğunu göstermektedir. Özellikle hassas gruplar ya da riskli gruplar olarak nitelendirilen bebekler, büyüme-gelişme çağındaki çocuklar ve gebe-emzikli annelerde ve yüksek aktiviteli bireylerde saptanan ileri düzeylerdeki vitamin-mineral yetersizlikleri (B2, B6, B12 vitaminleri, folik asit, demir, çinko ve kalsiyum) için acil ve etkin çözümler gerekmektedir.
Toplumumuzda belirlenmiş olan besin öğeleri yetersizliklerinin önemli bir kısmı marjinal düzeyde olup ilk aşamada klinik belirti vermemekte, dolayısıyla öncelikli konular içinde ele alınmamaktadır. Ülkemizin sağlıklı ve üretken bireylere ihtiyacı olduğu, bunun ise ancak sağlıklı beslenme ile sağlanabileceği bilinmektedir. Sorunun çözümlenmesinde en etkin yöntem başta ekmek olmak üzere gıdaların yetersizlikleri görünen besin öğelerince zenginleştirilmeleridir. Bu bağlamda TÜBİTAK GEBZE YERLEŞKESİ, GE çalışmaların bilimsel tabanını oluşturmayı misyon edinmiş olup, bir araştırma ekibi değişik ürünlerde zenginleştirme optimizasyonu ile görevlendirilmiştir.

Ürün ile ilgili ulaşılacak yetkili kişi Enstitü Müdür yardımcısı Sena SAKLAR AYYILDIZ'dır.

e-posta: Sena.Saklar@mam.gov.tr